‘वंदे मातरम’चा अवमान करणाऱ्यांवर आता कठोर कारवाई; राष्ट्रगीताप्रमाणे कायदेशीर संरक्षण

प्रतिनिधी

 राष्ट्रीय गीत ‘वंदे मातरम’ला आता राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’प्रमाणेच वैधानिक संरक्षण मिळाले आहे. राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी ‘Prevention of Insults to National Honour (Amendment) Bill, 2026’ अर्थात ‘राष्ट्रीय प्रतिष्ठेचा अवमान प्रतिबंध (सुधारणा) विधेयक, २०२६’ याला मंजुरी दिली आहे. त्यामुळे १९७१ च्या कायद्यातील संबंधित तरतुदींमध्ये ‘वंदे मातरम’चा समावेश झाला आहे.

संसदेने जुलै २०२६ मध्ये हे विधेयक मंजूर केले होते. या सुधारणेद्वारे Prevention of Insults to National Honour Act, 1971 मधील कलम ३ च्या कक्षेत राष्ट्रीय गीत ‘वंदे मातरम’चा समावेश करण्यात आला आहे.

नेमका कोणता प्रकार गुन्हा ठरणार?

नवीन तरतुदीनुसार, एखाद्या व्यक्तीने जाणूनबुजून ‘वंदे मातरम’चे गायन रोखले किंवा ते गायले जात असलेल्या सभा अथवा समूहात जाणीवपूर्वक व्यत्यय आणला, तर त्याच्यावर कायदेशीर कारवाई होऊ शकते.

या गुन्ह्यासाठी तीन वर्षांपर्यंत कारावास, दंड किंवा दोन्ही अशी शिक्षा होऊ शकते. तसेच दुसऱ्या आणि त्यानंतरच्या दोषसिद्धीसाठी किमान एक वर्षाच्या कारावासाची तरतूद लागू होते.

१९७१ च्या कायद्यात काय होते?

Prevention of Insults to National Honour Act, 1971 अंतर्गत यापूर्वी राष्ट्रीय ध्वज, भारतीय संविधान आणि राष्ट्रगीताशी संबंधित अवमानाच्या काही कृतींवर कायदेशीर तरतुदी होत्या. राष्ट्रगीताचे गायन जाणूनबुजून रोखणे किंवा राष्ट्रगीत गायनाऱ्या सभेत व्यत्यय आणणे हा शिक्षापात्र प्रकार होता.

मात्र ‘वंदे मातरम’ला राष्ट्रीय गीताचा दर्जा असूनही त्याच्या गायनात जाणूनबुजून अडथळा आणण्याबाबत या कायद्यात राष्ट्रगीताप्रमाणे स्पष्ट दंडात्मक तरतूद नव्हती. २०२६ च्या सुधारणेने ही कायदेशीर उणीव दूर करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

‘वंदे मातरम’चा ऐतिहासिक संदर्भ

बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी रचलेले ‘वंदे मातरम’ भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात महत्त्वाचे प्रेरणागीत ठरले. २४ जानेवारी १९५० रोजी घटना समितीचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी ‘वंदे मातरम’ला ‘जन गण मन’सोबत सन्मानाचे स्थान देण्याबाबत भूमिका स्पष्ट केली होती.

२०२६ च्या विधेयकाच्या पार्श्वभूमीवर या ऐतिहासिक संदर्भाचा विशेष उल्लेख करण्यात आला आहे.

‘वंदे मातरम’साठी नवीन प्रोटोकॉल

केंद्र सरकारने २०२६ मध्ये ‘वंदे मातरम’च्या अधिकृत कार्यक्रमातील सादरीकरणाबाबत प्रोटोकॉलही निश्चित केला आहे. अधिकृत समारंभांमध्ये त्याच्या सादरीकरणाची पद्धत आणि क्रम याबाबत मार्गदर्शक सूचना देण्यात आल्या आहेत. उपलब्ध माहितीनुसार अधिकृत कार्यक्रमांमध्ये ‘वंदे मातरम’ची सहा कडवी सादर करण्याची तरतूद करण्यात आली असून त्यासाठी सुमारे ३ मिनिटे १० सेकंदांचा कालावधी निश्चित करण्यात आला आहे.

तसेच, राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रीय गीत दोन्ही सादर करण्याचा कार्यक्रम असल्यास ‘वंदे मातरम’ प्रथम सादर करण्याचा प्रोटोकॉल निश्चित करण्यात आला आहे. यावर्षी स्वातंत्र्यदिनाच्या कार्यक्रमात लाल किल्ल्यावरूनही ‘वंदे मातरम’ सादर करण्याची योजना आहे.

या सुधारणेचा अर्थ असा नाही की ‘वंदे मातरम’ न गाणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला आपोआप तीन वर्षांची शिक्षा होईल. कायद्यातील दंडात्मक तरतूद विशेषतः जाणूनबुजून गायन रोखणे किंवा गायन करणाऱ्या सभा/समूहात व्यत्यय आणण्यासंदर्भात आहे. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणातील प्रत्यक्ष कृती, हेतू आणि परिस्थिती महत्त्वाची ठरेल.

२०२६ च्या सुधारणेमुळे ‘वंदे मातरम’ला प्रथमच १९७१ च्या Prevention of Insults to National Honour Act अंतर्गत स्पष्ट वैधानिक संरक्षण मिळाले असून, त्याच्या गायनात जाणूनबुजून अडथळा आणणाऱ्यांवर तीन वर्षांपर्यंतच्या कारावासाची तरतूद लागू झाली आहे.